10. september 2024

Garðskaga­viti yngri fagnar 80 ára afmæli

Upphaf byggingar

Bygging nýja vitans hófst formlega þann 11. júní 1944 á Garðstaðarflös, um það bil 215 metrum suðaustur af gamla vitanum frá árinu 1897, yst á Garðskaga. Hann var reistur á tæplega þremur mánuðum og var byggingartíminn því mjög stuttur miðað við umfang. Nýi vitinn var hafður marktækt lengra frá sjónum en sá eldri til að draga úr áhrifum landbrots og særoks, sem jafnan gekk yfir eldri vitann og dró þannig úr sýnileika hans þegar mest reið á – sérstaklega í slæmu skyggni og erfiðum veðrum.

Lok verka og vígsla vitans

Slökkt var á eldri vitanum frá 28. ágúst til 7. september 1944, og á því tímabili var bæði ljósakrónan og sjálfur ljósgjafinn fluttur yfir í nýja vitann. Gamli vitinn var þó aldrei formlega lagður niður eða rifinn, heldur endurbyggður að hluta, en hætt var að nota upprunalega vitabygginguna og ljóshúsið. Nýja vitabyggingin frá 1944 var síðan formlega vígð þann 10. september sama ár með útiguðsþjónustu sem séra Eiríkur Brynjólfsson annaðist, og hún þar með formlega tekin í notkun sem aðalviti svæðisins.

Hönnun og tæknileg byggingaratriði

Axel Sveinsson verkfræðingur var hönnuður hins nýja vita á Garðskaga. Hann tók við starfi vitamálastjóra 25. október sama ár af Emil Jónssyni, sem lét af embætti og tók við ráðherrastöðu. Með tilkomu nýs vitamálastjóra var ráðist í hönnun og uppbyggingu vita sem uppfyllti auknar kröfur um öryggi og endingu.

Nýi vitinn á Garðskaga er sívalur turn úr járnbentri steinsteypu með 20 cm þykkum veggjum. Turninn er 23,1 metri á hæð frá palli að ljósi, með 7,5 metra þvermál neðst en 5 metra efst. Vitinn stendur á 1,5 metra háum palli, og ofan á honum er 4 metra hátt enskt ljóshús. Heildarhæð byggingarinnar er því 28,6 metrar, sem gerir Garðskagavita að einni af hæstu vitabyggingum landsins. Ljóshæð vitans yfir meðalflóðhæð á svæðinu er 31 metri, sem tryggir gott sjónsvið og sýnileika fyrir sjófarendur.

Við hönnun og byggingu var lögð sérstök áhersla á endingargóða og viðhaldslitla lausn. Upphaflega var vitinn húðaður að utan með blöndu af hvítu sementi og kvarsi, ásamt kalksteinssalla og silfurbergsögnum. Með þessari aðferð var markmiðið að forðast hefðbundna málningu og draga úr viðhaldsþörf til lengri tíma. Árið 1986 var vitinn hins vegar kústaður með hvítu viðgerða- og þéttiefni, sem hefur haldist á yfirborðinu síðan og gefið vitanum það útlit sem hann hefur í dag.

Tæknibylting í vitamálum – rafmagns- og varabúnaður

Garðskagavitinn nýi var fyrsti stóri vitinn hér á landi sem var rafvæddur og útbúinn fjölmörgum tækninýjungum. Rafmagnspera var notuð sem ljósgjafi fyrir vitalinsuna og til vara olíukveiklampi úr gamla vitanum (1897), en hann var með tveimur kveikum sem brenndi steinolíu. Rafmagnið var fengið frá vindrafstöð sem var sérstaklega sett upp fyrir vitann og knúði það rafmagn einnig snúningsbúnað linsunnar. Henni var áður snúið með klukku og trekkjanlegu sigurverki með lóðum en það var nú til vara. Ekki þurfti að draga lóðin upp nema einu sinni á sólarhring, vegna þess hve nýi vitinn var miklu hærri. Því var hægt að nota lengri reipi í reipdrifið en trekkja þurfti upp sigurverkið í gamla vitanum á 4 klst. fresti á auglýstu ljósatímabili hans. Ef þráður rafmagnsperunnar gaf sig eða vindrafstöðin gaf ekki nægt rafmagn, þá var skipt út fyrir steinolíulampann. Líklegast hefur lampinn verið festur á stöng þannig að auðvelt væri að fjarlægja hann og setja olíukveiklampann í staðinn. Önnur nýjung sem sett var í vitann á þessu fyrsta ári hans var aukaviti fyrir rautt varúðarljós yfir Bæjarskerseyri [Býjaskerseyri] og það staðsett fyrir neðan aðalljósið á neðri hæð vitans. Gluggar á vitabyggingum eru því ekki aðeins hugsaðir til að hleypa birtu inn heldur líka til að geta verið með aukavita ef með þarf á neðri hæðum. Aukavitinn var einnig útbúinn rafmagnsperu.

Nýjungar og breytingar

Árið 1946, tveimur árum eftir að nýi vitinn var tekinn í notkun, var vindrafstöðin lögð af þegar rafmagn frá veitu var lagt í Garðinn. Ný vitalinsa og nýr ljósbúnaður með sjálfvirkum peruskipti sem  skipti yfir á varaljós var settur upp árið 1960, og steinolíulampinn, ásamt snúnings- og sigurverkinu tekinn úr notkun sem varabúnaður. Klukkan og sigurverkið sem sneru vitalinsunni með lóðum eru varðveitt á byggðasafninu í Garði og rafmagnspera eins og notuð var í Garðskagavita 1944 er til sýnis í vitasafni Hollvinasamtaka Reykjanesvita sem staðsett er í vélarhúsi Reykjanesvita. Gamla ljósakrónan frá 1897 er til sýnis í anddyri höfuðstöðva Vegagerðarinnar í Suðurhrauni og lítur hún út eins og ný enn þann dag í dag, en linsan var notuð í Galtarvita frá 1960 – 1994.

Saga Garðskagavitanna á Skagatá og Garðstaðarflös

Fyrsta þekkta leiðarmerkið (1848) á Garðskaga var ljóslaust siglingarmerki á Skagatá sem gert var úr járnstöng sem sett var á grjótstöpul. Síðar var bætt við frumstæðri handolíulugt í ljóskeri á merkið (1884) og gerður þannig vörðuviti sem lýsti um nætur með auglýstu ljóstímabili. Þetta var annar ljósviti Íslands á eftir Reykjanesvitanum 1878. Árið 1897 var síðan byggður steinsteyptur viti með fullkominni vitalinsu og steinolíulampa, og árið 1915 var sett í vitann rauður ljósgeiri yfir Bæjarskerseyri. Garðskagavitinn á Skagatá var upphaflega kallaður Skagatáarviti þar sem hann var yst á Skagatá. Vitinn (1884-2024) hefur því staðið sem tákn um öryggi og traust í 140 ár.

• (1848) Garðskagi:  Siglingamerki.  Hlaðinn grjótstöpull og járnvarða efst.  Ljóslaust. 15 álnir að hæð.
• (1884) Fyrsta leiðarlósið. Skagatáarviti: Varða frá 1848. Hvítt, fast skriðljós frá frumstæðri olíulugt (skriðbytta, ljósker sem hægt var að halda á og bera með sér) sett í járnvörðuna. Kveikt. 1. október.  34 fet á hæð.
• (1897) Skagatáarviti: Gamli vitinn.  Steinolíulampi í vitalinsu og olíutankur. Hvítur blossaviti.
• (1915)  Garðskagarviti: Rauð rúða teiknuð í vitann sem lýsir rauðum geisla  yfir Bæjarskerseyri.
• (1941) Garðskagarviti: Radarendurkast sett á vitann að ósk breska hernámsliðsins.
• (1944) Garðskagarviti. Nýi vitinn, rafmagnspera knúin af vindrafstöð. Steinolíulampi hafður til vara.  Settur upp aukaviti fyrir rauðan ljósgeisla yfir Býjarskerseyri.
• (1946) Garðskagarviti. Vitinn rafvæddur frá veitu og vindrafstöð lögð af.
• (1952) Miðunarstöð á Vitastöðinni Garðskaga.
• (1960) Garðskagarviti. Ný ljóstæki og linsa sett í vitann með peruskipti. Steinolíulampi og klukkuverk lagt af.