20. nóvember 2023

Brúar­vinnu­flokkar Vega­gerðar­innar

Vinnuflokkar í vega- og brúargerð á fyrri tímum

Á síðari hluta 19. aldar og fram undir 1920 voru verkefni í vega- og brúagerð yfirleitt boðin út. Sú tilhögun er því síður en svo ný. Alþingi tók ákvarðanir um stærri framkvæmdir og landsstjórnin óskaði eftir tilboðum í verkin.

Steinsmiðir, húsasmiðir og aðrir framkvæmdamenn skiluðu inn tilboðum og yfirleitt var lægsta tilboði tekið. Sá sem fékk verkið réði síðan til sín verkamenn, oft bændur sem ekki voru vanir slíkum framkvæmdum.

Smiðirnir tóku oft að sér verk hvert á fætur öðru en höfðu ekki fastan starfsmannahóp, enda verkefnin stopul. Aðdrættir á efni voru gjarnan boðnir út sérstaklega. Yfirleitt tóku bændur með sínu vinnufólki það að sér og þurftu oft stóran hóp hrossa við flutningana.

Stálsmíði fyrir stórbrýr, svo sem á Ölfusá og Þjórsá á síðasta áratug 19. aldar, fór fram erlendis eftir útboð, oft í Bretlandi eða Danmörku. Brú á Blöndu var smíðuð í Noregi.

Íslenskir verkstjórar og verkamenn sáu yfirleitt um að hlaða stöpla undir brýrnar, ásamt samsetningu og frágangi þeirra. Sumir fóru milli landshluta til að taka þátt í brúarsmíði og þannig fluttist reynsla á milli verka.

Fastir vinnuflokkar voru ekki til. Einstaka smiðir höfðu þó nánast fulla atvinnu af brúarsmíði og réðu til sín fólk af viðkomandi svæði hverju sinni. Engir vinnuflokkar voru á vegum ríkis eða sveitarfélaga.

Sama tilhögun var viðhöfð um vegavinnu. Fastir verkstjórar eða vinnuflokkar voru ekki starfandi kringum aldamótin. Samið var við misjafnlega verkfróða menn um einstök verkefni og þeir réðu til sín fólk úr nærsveitum.

Ungir menn sóttust eftir að komast í vegavinnu enda þóttu launin góð. Guðjón Backmann, sem lengstum bjó í Borgarnesi, var sennilega fyrsti vegaverkstjórinn sem ráðinn var til landsverkfræðings árið 1907.

Vegaverkstjórum fjölgaði hægt í fyrstu en eftir að embætti vegamálastjóra var stofnað árið 1917 jókst fjöldinn hratt. Hver þeirra bar ábyrgð á ákveðnu héraði. Þegar Geir G. Zoëga lét af störfum árið 1955 voru starfandi um fjórir tugir vegaverkstjóra. Brúarvinnuflokkar voru mun færri.

Árið 1919 voru sett sérstök brúalög sem tóku gildi ári síðar. Hætt var að veita fé til einstakra brúa á fjárlögum og kostnaður færður á fjáraukalög.

Með lögunum gat landsstjórnin látið byggja allar nauðsynlegar brýr, bæði á þjóðvegum og sýsluvegum. Gerð var áætlun um smíði 70 brúa á næstu 20 til 30 árum úr járni eða járnbentri steinsteypu.

Vegamálastjóri og landsstjórnin ákváðu framkvæmdaröðina. Með þessu varð til grundvöllur fyrir fasta vinnuflokka, einkum smiði sem unnu við brúarsmíði allt árið. Þeir réðu síðan til sín menn við einstakar framkvæmdir, oft úr nágrannasveitum.

Einnig var algengt að námsmenn ynnu í brúarvinnu á sumrin, oft hjá sama smiðnum. Þannig mynduðust nokkuð fastir vinnuflokkar í kringum hvern brúarsmið.

Saga brúarvinnuflokka Vegagerðarinnar er því orðin ríflega 100 ára löng.

Fjöldi slíkra flokka var misjafn. Þeir voru líklega flestir um árið 1955, þegar þeir voru um 14 talsins. Þá voru meðal annars í byggingu þrjár stórbrýr yfir 100 metra að lengd, á Hvítá hjá Iðu, Skjálfandafljót í Bárðardal og Hofsá í Álftafirði.

Í upphafi sjöunda áratugar voru níu flokkar starfandi. Þeim fækkaði síðar, meðal annars vegna aukinna útboða á níunda áratugnum. Flokkarnir hættu ekki allir samtímis heldur lögðust þeir niður þegar viðkomandi brúarsmiður lét af störfum.

Flestir hættu á árunum 1987 til 1995. Haukur Karlsson lauk störfum í árslok 2005. Frá ársbyrjun 2006 hafa tveir brúarvinnuflokkar verið starfandi allt árið, annar á Hvammstanga og hinn í Vík í Mýrdal.

Það hefur lengi verið stefna Vegagerðarinnar að halda úti brúarvinnuflokkum. Ástæðurnar eru tvær.

Annars vegar eru þeir hluti af viðbragðskerfi samfélagsins vegna náttúruhamfara. Mikilvægt er að hafa aðgang að þaulæfðu starfsfólki sem hægt er að kalla til með stuttum fyrirvara þegar ófyrirséðir atburðir verða, svo sem skemmdir á brúm vegna flóða. Markmiðið er að koma umferð aftur á sem fyrst og með sem minnstum truflunum.

Hins vegar þarf Vegagerðin að búa yfir verkþekkingu til að geta samið við verkfræðistofur og verktaka. Sú þekking fæst með rekstri smærri vinnuflokka. Úttektir hafa sýnt að kostnaður er ekki meiri en við að kaupa vinnu á almennum markaði.

Í dag er smíði flestra brúa boðin út. Starfsemi vinnuflokka Vegagerðarinnar hefur því lítil áhrif á verktakamarkaðinn. Helstu verkefni þeirra snúa að viðhaldi brúa, einstaka nýbyggingum og öryggishlutverki.

Flestar brýr á vegakerfinu voru reistar af brúarvinnuflokkum Vegagerðarinnar á árunum 1920 til 2000. Þær eru líklega yfir 1000 talsins. Heildarfjöldi brúa á landinu í dag er um 1200, þar af um 700 einbreiðar.

Á síðustu árum hafa verktakar á almennum markaði byggt flestar nýjar brýr og gert það vel. Ekki er farið nánar yfir þessi mannvirki hér, heldur vísað til ritsins „Brýr að baki – brýr á Íslandi í 1100 ár“ frá árinu 2006. Höfundur er Sveinn Þórðarson og formaður ritnefndar var Einar Hafliðason.

Hér á eftir eru sýnd nokkur dæmi um stórbrýr sem brúarvinnuflokkar Vegagerðarinnar hafa byggt á fyrri árum.

Þessi grein birtist fyrst í Framkvæmdafréttir 5. tbl. 2023 nr. 727.   Áskrift að Framkvæmdafréttum er endurgjaldslaus. Ósk um áskrift sendist á askrift@vegagerdin.is