Efnis­gæða­ritið

HELSTU BREYTINGAR SEM GERÐAR HAFA VERIÐ Á EFNISGÆÐARITINU 2025/2026

Nú er komin út endurskoðuð útgáfa af Efnisgæðaritinu að hluta til frá nóvember 2025. Ritið er númer, LEI-3406 eins og fram kemur á lykilsíðu hvers kafla, en kaflaskipting er óbreytt. Þó má benda á að það sem áður var viðauki 10 í Efnisgæðaritinu um berggreiningu, var gert að sérstöku leiðbeiningariti sem vitnað er til í köflum Efnisgæðaritsins eftir þörfum, LEI-3410. Á því riti voru gerðar lítilsháttar (en nauðsynlegar) breytingar nú varðandi gæðaflokkun stakra bergbrygða. Eins og fram hefur komið er ekki fjallað sérstaklega um rofvarnargrjót enn sem komið er, en til stendur að gefa út nýjan kafla um rofvarnargrjót. Athugið að viðaukar 1 til 9 voru ekki endurskoðaðir 2023 og voru áfram útgáfur frá 1. janúar 2023 inni á vefsvæði Efnisgæðaritsins þar til nú.

Nú, við endurskoðun Efnisgæðaritsins var ákveðið að setja fram nýjar útgáfur af öllum viðaukum ritsins, sem sagt viðauka 1 til 9. Einnig var ákveðið að birta breytingar á meginköflum 5 um burðarlag og 6 um slitlag (malbik). Þær breytingatillögur eru byggðar á ábendingum um að ákveðin atriði í þeim köflum standist varla tímans tönn, eins og fram kemur neðst í þessum texta, en fyrst er farið yfir helstu breytingar á viðaukum Efnisgæðaritsins hér að neðan:

Viðauki 1:

• Í kafla um kornadreifingu var eftirfarandi texti settur fram: „Þó hefur færst í vöxt við útboð á klæðingarverkefnum að sigti úr „setti 2“ séu tekin inn eftir því sem þurfa þykir, til dæmis 12 mm og/eða 14 mm sigti.“ Einnig var tafla 1 í sama kafla í viðauka 1 um leyfilegar þyngdir á sigtum breytt í samræmi við Annex D í ÍST EN 933-1 og þær afrúnnaðar.
• Í kafla 1.11 um styrkleikapróf er dregið úr vægi Bg-stuðuls og tekið skýrt fram að LA prófið er það sem er sett fram í Evrópustöðlum um prófanir á steinefnum.
• Í kafla 2.3 um plötupróf í stórum stálhólki er tekið fram að aðferðin hafi verið aflögð, en lýsing á henni fær að halda sér í viðauka 1, ef áhugi væri á að endurhanna þá aðferð.
• Í kafla 3.1 um plötupróf í vegi, eru lýsingar á útreikningum skýrðar nánar.
• Í kafla 3.4 um rúmþyngd í vegi eru geislamælingar og umfjöllun um þær alveg tekin út. Eftir standa þá rafsegulmælingar og sandkeilupróf.
• Í kafla 4.1 um hjólfarapróf hafði verið ritað víða að um sigmælingar væri að ræða. Það hefur nú verið leiðrétt og skipt út fyrir skriðmælingar.

Viðauki 2: Viðauki 2 um efnisgerðir við vega- og gatnagerð fékk að halda sér að mestu óbreyttur fyrir utan dagsetningu yfirlesturs, númer skýrslu, verkefnisstjóra hjá Vegagerðinni og tengilið hjá Vegagerðinni.

Viðauki 3: Viðauki 3 um jarðmyndanir fékk að halda sér að mestu óbreyttur fyrir utan dagsetningu yfirlesturs, númer skýrslu, verkefnisstjóra hjá Vegagerðinni og tengilið hjá Vegagerðinni.

Viðauki 4: Viðauki 4 um gerðarprófanir – framleiðslueftirlig fékk að halda sér að mestu óbreyttur fyrir utan dagsetningu yfirlesturs, númer skýrslu, verkefnisstjóra hjá Vegagerðinni og tengilið hjá Vegagerðinni. Þó er staða þessa viðauka á þann veg að hann er í ákveðinni biðstöðu vegna þess að endurskoðun og jafnvel umbylting framleiðslustaðla fyrir steinefni og bikbundin efni er í hægri vinnslu eins og stendur. Ekki er hægt að segja hvernig endanleg útgáfa og auglýsing í Official Journal of the European Union mun verða og má segja að íslenskir fylgistaðlar (ÍST 75 og 76) eru einnig í biðstöðu. Minnispunktar frá fundi yfirnefndar (plenary) sem haldinn var 1. og 2. október 2025 og PP sat, hafa verið settir inn fremst í viðaukann í „Athugasemd um stöðu staðlavinnu, sett fram 2025“, þannig að hægt verði að rekja sögu þessara mála þegar fram líða stundir.

Viðauki 5: Viðauki 5 um sýnatöku fékk að halda sér að mestu óbreyttur fyrir utan dagsetningu yfirlesturs, númer skýrslu, verkefnisstjóra hjá Vegagerðinni og tengilið hjá Vegagerðinni. Þó má benda á að mynd af sýnatökumiða Vegagerðarinnar hefur verið sett inn aftast í viðaukann. Á miðanum eru reytir til að merkja inn á svo sem námuheiti, námunúmer, prófanir sem óskað er eftir og svo framvegis.

Viðauki 6: Viðauki 6 um vinnsluaðferðir fékk að halda sér að mestu óbreyttur fyrir utan dagsetningu yfirlesturs, númer skýrslu, verkefnisstjóra hjá Vegagerðinni og tengilið hjá Vegagerðinni.

Viðauki 7: Viðauki 7 um orðalista Vegagerðarinnar fékk að halda sér að mestu óbreyttur fyrir utan dagsetningu yfirlesturs, númer skýrslu, verkefnisstjóra hjá Vegagerðinni og tengilið hjá Vegagerðinni. Þó var bætt inn klausu um að orðalistann er ekki að finna inni á vef Vegagerðarinnar, heldur þarf að nálgast hann sem stendur í íðorðasafni Árnastofnunar.

Viðauki 8: Viðauki 8 um ítarefni um malbik fékk að halda sér að mestu óbreyttur fyrir utan dagsetningu yfirlesturs, númer skýrslu, verkefnisstjóra hjá Vegagerðinni og tengilið hjá Vegagerðinni. Kaflinn hafði verið hafður inni, þótt gamall væri, en með ýmsum athugasemdum og breytingum sem gerðar voru árið 2021. Nú var ákveðið að taka athugasemdirnar út, en áður hafði ýmsum atriðum verið breytt í megintexta viðaukans til samræmis við „nútímann“.

Viðauki 9: Viðauki 9 um samanburð á eiginleikum steinefna og kröfum fékk að halda sér að mestu óbreyttur fyrir utan dagsetningu yfirlesturs, númer skýrslu, verkefnisstjóra hjá Vegagerðinni og tengilið hjá Vegagerðinni.

Loks eru hér settar fram breytingatillögur um efni meginkafla 5 og 6 í Efnisgæðaritinu, samkvæmt ábendingum/athugasemdum um breytingar:

Fyrri athugasemd 2025/2026 um tíðni steinefnaprófa við framleiðslu í burðarlagskafla (rautt letur):

Tafla 5-2:
Lágmarkstíðni steinefnaprófa á óbundnu burðarlagsefni á framleiðslustigi

Gera skal eitt próf fyrir það magn sem tilgreint er í töflunni (m³). Auka þarf tíðni prófana ef prófanir á hönnunarstigi voru ekki gerðar í samræmi við leiðbeiningar. Ekkert af þessum prófunum skal gera sjaldnar en einu sinni í verki, einu sinni á hverjum efnistökustað eða tvisvar sinnum á ári.

* Ef steinefni stenst ekki leiðbeinandi kröfur um gerð og magn 3. flokks efnis samkvæmt berggreiningu, getur það kallað á að einnig sé gert frostþolspróf á framleiðslustigi.

NÝTT 2025/2026: Borist hefur ábending þess efnis að tíðni steinefnaprófa við framleiðslu miðist við mun minni afköst mölunarsamstæðna á sínum tíma og að nú til dags geti steinefnaframleiðendur í vissum tilfellum framleitt efni á einum sólarhring sem nemur um 4000 rúmmetrum. Í slíkum tilfellum (og þegar niðurstöður prófana eru stöðugar) gæti vel komið til greina að fækka prófum við framleiðslu miðað við framleitt magn. Sem dæmi má nefna að samkvæmt töflu 5-2 þyrfti að gera prófanir á berggreiningu, kornalögun og styrkleikaprófum daglega (miðað við 4000 m³ framleiðslu) og brothlutfall enn oftar. Við næstu endurskoðun kafla 5 í Efnisgæðaritinum væri æskilegt að hafa samráð milli framleiðenda og verkkaupa um sanngjarna niðurstöðu hvað þetta atriði varðar.

Seinni athugsemd er um púkkmulning undir malbik í burðarlagskaflanum 2025/2026 (rautt letur):

NÝTT 2025/2026: Sem dæmi um kröfur um kornadreifingu púkkmulnings má setja fram til upplýsingar kröfur sem settar eru fram í norsku handbókinni N-200 Vegbygging, sjá hér að neðan.

^aMaks. 1 av 5 prøver kan være utenfor krav.

^bMaks. avvik er 2 %.

NÝTT 2025/2026: Púkkmulningur hefur gjarnan verið notaður undir malbik, en það var hér á árum áður nánast eingöngu notað í þéttbýli. Nú er svo komið að malbik er notað víðar á þjóðvegakerfinu í ljósi mun meiri umferðar og þyngdar ökutækja en tíðkaðist fyrir einum eða tveimur áratugum. Því þurfa hönnuðir burðarlaga að meta hvort æskilegra geti verið að nota tiltölulega gróft og fínefnasnautt steinefni í burðarlag til að tryggja lekt og burðarþol. Einnig má benda á mikilvægi þess að mæla burðarþol burðarlaga undir malbik í ljósi þess að sú slitlagsgerð er margfalt dýrari en klæðing, til að tryggja að aflögun vegna skorts á burðarþoli eigi sér stað í malbikinu.

Norsk skilgreining: Knust berg (pukk, kult og samfengt knust berg).

Úr íðorðasafni Vegagerðarinnar (sjá viðauka 7): púkk: steinefni, úr sprengdu eða rippuðu bergi, innan stærðarbilsins 4-300 mm

Markalínur fyrir óbundið burðarlagsefni samkvæmt áðurnefndum kröfum eru sýndar á myndum 5-7 til 5-15. Á myndunum eru sýndar markalínur fyrir stærðarflokkana 0/22, 0/32, 0/45, 0/63 og 0/90. Meðaltal allra mælinga skal liggja innan við innri markalínurnar en einstakar mælingar mega liggja utan þeirra en þó skal engin kornadreifing liggja utan við ytri markalínur. Þessi stöku frávik mega þó ekki víkja bæði niður og upp fyrir innri markalínur.

NÝTT 2025/2026: Þessar markalínur eru fyrst og fremst hugsaðar til viðmiðunar við gerð neðra og efra burðarlags undir klæðingu, þar sem fíngerðustu mörkin (0/22 mm) eru hugsuð í efri hlutann, beint undir klæðingu. Þannig er komið í veg fyrir að þjálbikið sem dreift er á burðarlagið tapist ofan í það, en það gæti leitt til steinloss ef þjálbiksmagn undir steinefnakápuna er of lítið. Varðandi burðarlag undir malbik geta gilt aðrar kröfur, svo sem um púkkmulning, eins og fjallað er um hér að framan.

Athugsemd um bindiefnismagn í malbikskaflanum 2025/2026 (rautt letur):

Tafla 64-3 er í kafla 64-2 „Próf við hönnun“ (ekki í kröfukaflanum fyrir malbik), sjá hér að neðan:

Tafla 64-3:
Leiðbeinandi gildi fyrir bindiefnisinnihald í nokkrum malbiksgerðum

Þegar bætt er við 3% SBS fjölliðu í bikbindiefnið hefur verið miðað við að lækka bikmagn um 0,2%.

Ath: Gildin í töflunni eru einungis leiðbeinandi, en fyrir AC malbik voru þau lækkuð um 0,3% í útgáfu Efnisgæðaritsins 2021.

NÝTT 2025/2026: Í fyrri útgáfum Efnisgæðaritsins hefur tillaga að bindiefnisinnihaldi lækkað umtalsvert fyrir stífmalbik (AC) á undanförnum árum í þeirri viðleitni að kröfur um lágmarksholrýmd, sem hefur verið hækkuð, sé innan marka.