7. september 2026

Að verja verð­mætustu eign þjóðar­innar

Arndís Ósk Ólafsdóttir Arnalds, framkvæmdastjóri mannvirkjasviðs

Vegakerfið er ein verðmætasta eign íslensku þjóðarinnar. Það tengir byggðir landsins, tryggir flutninga fólks og vöru og er forsenda atvinnulífs, ferðaþjónustu og öryggis. Forsenda þess að vegakerfið haldi verðgildi sínu er að viðhalda því. Ef viðhaldi er ekki sinnt safnast upp innviðaskuld sem verður sífellt stærri og erfiðari að eiga við.

Stórt land og umfangsmikið vegakerfi

Ísland er víðfeðmt land og þjóðvegakerfið telur nærri 13 þúsund kílómetra af vegum, 1.200 brýr og 11 veggöng í notkun. Íbúar eru þó aðeins um 390 þúsund sem gera um 33 metrar á hvern íbúa. Til samanburðar má nefna að í Færeyjum eru aðeins um 9 metrar af þjóðvegum á hvern íbúa.

Þjóðvegakerfið hefur vaxið hægt en örugglega í gegnum árin og enn er verið að byggja upp og stækka það samhliða viðhaldi á eldri hlutum þess. Grafið hér að neðan sýnir hversu margir kílómetrar af nýju slitlagi hafa verið lagðir árlega frá árinu 1970. Eins og sést átti sér stað mikil uppbygging á níunda og tíunda áratugnum þegar hundruð kílómetra malarvega voru lagðir bundnu slitlagi á hverju ári. Þessi mikla uppbygging skilaði verulegum framförum í samgöngum landsins, en hefur einnig í för með sér að stór hluti vegakerfisins er nú kominn á þann aldur að viðhald er orðið brýnt. Vegirnir sem voru lagðir á þessum árum þurfa nú endurnýjun á slitlagi, styrkingu burðarlaga og í mörgum tilfellum umfangsmiklar endurbætur.

Aukið álag vegna umferðar og ferðaþjónustu

Umferð á þjóðvegum hefur aukist gríðarlega undanfarna áratugi. Á sumum svæðum hefur hún vaxið um 70-100% á síðustu 10-15 árum.

Ferðaþjónustan hefur þar nokkur áhrif. Margir vegir voru byggðir áður en ferðamannastraumurinn jókst og voru ekki hannaðir fyrir þann umferðarþunga sem nú er orðinn. Suðurlandið er skýrt dæmi um þetta, en þar er umferð ferðamanna hvað mest.

Önnur áskorun er að nýir áfangastaðir geta orðið vinsælir á örfáum árum. Stuðlagil er dæmi um stað þar sem samfélagsmiðlar og aukinn sýnileiki leiddu til mikillar aukningar í umferð á vegum sem voru ekki byggðir fyrir slíkt álag. Stundum nægir áhrifamikil Instagram-mynd til að breyta umferðarmynstri á skömmum tíma. Á grafinu hér að neðan má sjá þróun umferðar frá áttunda áratugnum.

Innviðaskuldin vex hratt

Innviðaskuldin hefur vaxið afar hratt síðustu ár eins og til dæmis má sjá í skýrslum Samtaka iðnaðarins. Þar er merið að viðhaldsskuld samgönguinnviða hafi verið 70 milljarðar króna árið 2017, 110 milljarðar króna árið 2021 og 200 milljarðar króna árið 2025. Þessi stigvaxandi þróun sýnir skýrt hversu dýrt það er að fresta nauðsynlegu viðhaldi.

Vegagerðin metur að um 23 milljarða króna þurfi árlega til að koma í veg fyrir að ástand vegakerfisins versni enn frekar. Á síðasta ári var veitt 3 milljarða króna viðbótarfjárveiting í júlí, í ár nemur viðhaldsfjárveiting 17,5 milljörðum króna. Gert er ráð fyrir að hún hækki í 20 milljarða á næsta ári, en það er enn undir þeirri fjárhæð sem þarf til að stöðva frekari uppsöfnun skuldarinnar.

Ástand vegakerfisins

Vegagerðin skilgreinir viðhaldsskuld í tólf flokka sem dreifast á svæði Vegagerðarinnar. Stærstu og fjárfrekustu flokkarnir eru:

• slitlög
• burðarlög
• brýr
• veggöng

Þessir flokkar taka til sín stærstan hluta þess fjár sem varið er til viðhalds.

Bundin slitlög

Slitlag vegakerfisins skiptist í malbik, klæðingu og malarslitlag. Bundið slitlag er samheiti yfir malbik og klæðingu en um 6 þúsund af 13 þúsund kílómetrum þjóðvegakerfisins er með bundnu slitlagi. Nærri 60% af bundnu slitlagi þarf viðhald á næstu fimm árum til að koma í veg fyrir frekari hnignun.

Eitt skýrasta merki um viðhaldsskuldina er aukið hlutfall fjármuna sem fer í holufyllingar. Árið 2024 fór yfir 20% viðhaldsfjár slitlaga í að fylla holur eins og sjá má á myndinni hér að neðan. Holufyllingar eru þó aðeins skammtímalausn sem endist oft ekki nema eitt ár og telst því ekki hagkvæm leið til lengri tíma. Þegar sífellt stærri hluti fjármagnsins fer í bráðaaðgerðir verður minna eftir til varanlegra endurbóta. Á myndinni sést að hlutfall holuviðgerða minnkaði umtalsvert árið 2025 og skýrist það af því að Vegagerðin fékk aukafjárveitingu í júlí til að takast á við innviðaskuldina.

Burðarlög

Burðarlagið er undirstaða vegarins og viðhald þess er mun kostnaðarsamara en endurnýjun slitlags.

Mælingar sýna að 1.252 kílómetrar vega, eða um 27% þjóðvegakerfisins, hefur takmarkaða burðargetu. Til að setja hlutina í samhengi má benda á að aðeins tókst að endurbæta 54 kílómetra á síðasta ári, þrátt fyrir aukafjárveitingu. Þetta sýnir hversu umfangsmikið og kostnaðarsamt verkefnið er.

Brýr

Á þjóðvegakerfinu eru 1.188 brýr auk 61 göngu- og reiðbrúar. Af þessum brúm eru 636 einbreiðar með meðalaldur um 60 ár. Tvíbreiðar brýr eru 522 og meðalaldur þeirra er um 33 ár. Hönnunarlíftími brúa er yfirleitt um 80 ár, en meðalaldur allra brúa á Íslandi er nú um 47 ár.

Áætlað er að um 350 brýr þarfnist umfangsmikils viðhalds. Vegagerðin nær að jafnaði að gera við um 60 brýr á ári, en fjöldinn fer eftir ástandi og umfangi skemmda.

Veggöng

Í vegakerfinu eru 11 veggöng í notkun. Samanlögð lengd þeirra er 65 km. Á tímabilinu 1990 til 2020 voru að meðaltali byggðir um 2 km af veggöngum árlega en engin ný göng hafa verið byggð frá árinu 2020.

Veggöng eru meðal flóknustu mannvirkja þjóðvegakerfisins. Viðhald þeirra nær langt út fyrir sjálfan veginn. Það felur meðal annars í sér:

• Uppfærslur vegna aukinna alþjóðlegra krafna
• Vöktun og öryggi (myndavélakerfi, eftirlitsbúnaður, stjórnbúnaður og vöktunarkerfi)
• Endurnýjun vélbúnaðar (blásara, dælur og annar tengdur búnaður)
• Fjarskipti (Tetra-kerfi, gsm-kerfi og FM-útvarp)
• Veglýsing, daglýsing, neyðarlýsing og upplýsingaskilti
• Styrking og viðhald á klæðningu, viðhald og lagfæring á steypuhulu, klæðningu og styrkingum. Viðhaldsskld í veggöngum fer vaxandi og krefst sífellt meiri fjárfestingar.

Viðhald á réttum tíma sparar mikla fjármuni

Eitt mikilvægasta atriðið í innviðastjórnun er að framkvæma viðhald á réttum tíma.

Ef slitlag er endurnýjað áður en ástand versnar verulega getur kostnaður verið aðeins lítið brot af því sem þarf síðar. Sé viðhaldi frestað getur þurft að endurbyggja veginn frá grunni með margföldum kostnaði.

Þessi þróun er ekki línuleg. Því lengur sem beðið er, þeim mun hraðar eykst kostnaðurinn. Á myndunum hér að neðan má sjá annars vegar hlutfall kostnaðar við mismunandi tegundir viðhalds og hins vegar á hvaða tímapunkti er best að sinna viðhaldi vegar.

Að mati Vegagerðarinnar þarf að nálgast viðhald með heildstæðum hætti og taka ákvarðanir sem byggjast á gögnum.

Áherslan þarf að vera á gagnadrifna ákvarðanatöku, mat á öllu eignasafninu í heild, forgangsröðun verkefna þvert á flokka, aukna spágerð og betri skýrslugjöf og síðast en ekki síst á framkvæmd viðhalds „á réttum stað og á réttum tíma“.

Markmiðið er að nýta fjármuni sem best og hámarka líftíma mannvirkja.

Mikilvægasta verkefnið fram undan

Vegakerfið er ein stærsta og verðmætasta eign þjóðarinnar. Með reglulegu og markvissu viðhaldi er hægt að vernda verðmæti þess, tryggja öryggi vegfarenda og draga úr heildarkostnaði samfélagsins.

Lykillinn að árangri er að taka ákvarðanir á grundvelli gagna, forgangsraða af skynsemi og framkvæma viðhald áður en ástand mannvirkja versnar um of.

Þessi grein birtist fyrst í Framkvæmdafréttum 3.tbl nr. 740 árg. 2026.